७. फलश्रुत्यधिकरणम्

सूत्रभाष्यम्

।। ॐ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॐ ।। ४४ ।।

‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ (तै.उ.२-१) इत्यादि फलं स्वामिनां देवानामेव भवति । ‘यदु किञ्चेमाः प्रजाः शुभमाचरन्ति देवा एव तदाचरन्ति यदु किं चेमाः प्रजाः विजानते देवा एव तद्विजानते देवानां ह्येतद्भवति स्वामी हि फलमश्नुते नास्वामी कर्म कुर्वाण’ इति माध्यन्दिनायनश्रुतेरित्यात्रेयो मन्यते ।

तत्त्वप्रदीपिका

अनन्तजीवेष्वनादिसञ्चितपुण्यपूगपावितचित्तानां केषाञ्चिदेवास्मिन्ज्ञानेऽधिकारः । न चायोग्यानां केनाप्युपायेन ज्ञानोत्पत्तिः । न च योग्यता क्वापि कदाचित्केनचिदन्यथा करणीया । अयोग्यपदारुरुक्षायामधःपतनं चेत्युक्तम् । एवमवसितो योग्यताप्रसङ्गानुषङ्गिविचारः । इदानीं तु यस्य तज्ज्ञानं जायते किं तस्यैव तत्फलमथवा तत्प्रयोजकानां देवादीनामिति विचार्यते । तत्र प्राप्तं ‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इति वचनात्तस्यैव फलम् । न ह्यन्य उपास्तेऽन्यः फलमश्नुत इति समञ्जसं भवेत् । प्रेरकाणां किमप्यदृष्टं ज्ञानादिफलं तद्वदेवाङ्गीकार्यम् । अन्यथा प्रयत्नवैयर्थ्यात् । कर्तुरधिकं फलं प्रेरकाणामिति तु न प्रमाणपद्धतिमध्यास्ते । एवं प्राप्ते प्रत्याह– स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ।। ज्ञानादिप्रवर्तकतया तत्स्वामिनां देवानामेव महत्तमं फलम् । तत्प्रवर्त्यानां प्रजानां तदधीनज्ञानानां तदपेक्षयाऽत्यल्पफलत्वात्तेषामेव फलमित्युक्तिः । ‘महानपि कृतो धर्मो ह्यज्ञानान्निष्फलो भवेत्’ इतिवत्, ‘यदु किञ्चेमाः प्रजाः’ इत्यादिवच्च । न ह्यत्र प्रजागतं कर्म ज्ञानं च प्रतिषिध्यते । प्रत्यक्ष-विरोधात् । ‘कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्’ इत्यादेश्च । किन्तु पराधीनं प्रतनु चाभिप्रेयते । ‘स्वामी हि फलमश्नुत’ इति च महत्त्वापेक्षया, अन्नवानितिवत् । ‘नास्वामी कर्म कुर्वाण’ इति च न प्रमाण-सिद्धप्रवृत्तिफलप्रतिषेधः । भृत्येष्वपि वेतनादिफलोपलब्धेः । अत उत्तमापेक्षया न फलमिति वक्तुं शक्यत इत्यभिप्रायः ।

तत्त्वप्रकाशिका

अत्र भगवत्प्राप्तिसाधनज्ञानस्यास्वामिनोऽपि सन्निधिमात्रेण फलदानमहिम्नो वर्णनादस्ति शास्त्रादिसङ्गतिः । अन्यथा ज्ञानिनां मोक्षनियम इत्युक्तमयुक्तं स्यादतस्तद्वर्णनीयम् । प्रकृतं ज्ञानमेव विषयः । किं देवानां फलप्रदं प्रजानां वेति सन्देहः । प्रयोजकत्वं कर्तृत्वं च सन्देहबीजम् । किं तावत्प्राप्तमिति तत्र सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे ।। स्वामिन इति ।। ‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इत्यादिश्रुतिसिद्धं यद्भगवत्प्रात्प्यादिज्ञानफलं तद्देवानामेव भवति न प्रजानाम् । कस्मात् । तेषामेवेन्द्रियादिप्रेरकत्वेन ज्ञानस्वामित्वात् । लोके च स्वामिन एव फलदर्शनात् । न च कर्तृत्वेन प्रजानां फलम् । कर्तुरप्यस्वामिनः फलाभावदर्शनात् । न च वेतनादिरूपेण फलम् । अन्नादेर्दीयमानत्वात् । श्रुतिसिद्धं चैतत् । एवमाचार्य आत्रेयोऽपि मन्यत इति भावः । कुतो देवानां कर्मादिदेवानां ह्येतत्कर्मादिफलं भवतीत्यर्थः ।

गुर्वर्थदीपिका

अन्नादेर्दीयमानत्वादित्यस्य देवैर्दीयमानत्वादित्यर्थः ।

भावबोधः

सन्निधिमात्रेणेति ।। पूर्वाधिकरणे ज्ञानदानमेव देवानां विहितम् । ‘चरन्ति देवाविहितं समस्तम्’ इति न्यायविवणानुसारेण देवानां ज्ञानदानादिविहितमित्युक्तम् । ‘न चाऽधिकारिकम्’ इत्यादिसूत्रद्वयेन निषेधविभागप्रतिपादकेन ज्ञानदानादिविभागादेरप्युपलक्षणतया सूचनात् तद्देवानां ज्ञानदानं यदि तेषां फलदं न स्यात्तर्हि विधेयं न स्यात् इत्याशङ्कापरिहारायात्र ज्ञानदानादिना देवानां सम्पूर्णफलमन्येषां सन्निधिमात्रेणाल्पं फलमिति प्रतिपादनादनन्तरसङ्गतिरिति भावः ।। अन्यथेति ।। ज्ञानस्वामिनामेव देवादीनां फलं न त्वस्वामिनां प्राप्तज्ञानानामिति चेदित्यर्थः   ।। किं देवानामिति ।। अत्र ज्ञानं किं देवानामेव प्रजानामपीति चिन्ता । तदर्थं ज्ञानफलजनकत्वे ज्ञानस्वामित्वमेव प्रयोजकमुत ज्ञानदत्वमपीति । तदर्थं देवानामेव ज्ञानफलप्रतिपादकमुनिमतश्रुत्योः किं निरवकाशत्वमुत सावकाशत्वमिति । तदर्थं प्रजानामपि ज्ञानफलसद्भावे प्रमाणं नास्त्युता-स्तीति । प्रजानां ज्ञानफलवत्त्वस्य ज्ञानस्य प्रजार्थं देवैः क्रियमाणत्वरूपयुक्तिप्रमाणकत्वे ज्ञानफलं देवानां न सम्भवत्युत सम्भवतीति । तदर्थं देवैः क्रियमाणं ज्ञानदानं किं प्रजार्थमेव क्रियते स्वार्थमपीति । तद्देवानामेव भवति । न प्रजानामिति । ब्रह्मविदित्यादिभाष्यव्याख्यानपरेणानेन देवानामेव ज्ञानफलं न किञ्चिदन्येषामिति न्यायविवरणगतप्रतिज्ञाभागोऽपि व्याख्यातो भवति । भाष्ये स्वामिनामिति हेत्वर्थगर्भविशेषणलब्धं न्यायविवरणे च स्वातन्त्र्यादित्युक्तं हेतुं विवृणोति– तेषामेवेति ।। स्वामित्वेऽपि देवानामेव ज्ञानफलमित्येतत्कुत इत्यतः ‘स्वामी हि फलमश्नुते’ इति श्रुत्यनुसारेणाह– लोके चेति ।। ‘कर्म कुर्वाणः’ इति श्रुतिविशेषानुसारेणाह कर्तुरपीति ।। श्रुतिसिद्धं चैतदिति । स्वामिनामेव फलं न प्रजानामित्येतत् । ‘यत्किञ्च’ इति श्रुतिसिद्धमित्यर्थः । ‘देवा एव तदाचरन्ति देवा एव विजानते’ इत्यनेन ‘देवानां ह्येतद्भवति’ इत्यस्य पौनरुक्त्य-परिहाराय व्याचष्टे– कुतो देवानामिति ।।

भावदीपः

अस्वामिनोऽपीति ।। पराधीनकर्तुरपि ज्ञानिन इत्यर्थः ।। फलदानेति ।। एतेन ज्ञानादि-फलस्य देवमात्रप्राप्यत्वादन्येषां स्वफलाहेतुज्ञानादाविच्छाया एवायोगेनान्यत्र शुभमाकाङ्क्षन्न पतेदित्युक्तिः तथा ज्ञानप्राप्त्यर्थमन्यानाकाङ्क्षारूपाङ्गोक्तिश्चायुक्तेति पूर्वाक्षेपेण शङ्कोदयात्पूर्व-सङ्गतिरपि ध्येयेति सूचितम् ।। इत्युक्तमिति ।। अनियमस्सर्वेषामित्यत्रोक्तमित्यर्थः ।। प्रकृतमिति ।। यत्प्राप्तौ देवतापदाद्यनाकाङ्क्षाङ्गमित्युक्तं तज्ज्ञानमित्यर्थः ।। देवानामिति ।। देवानामेवेत्यर्थः । सम्बन्धसामान्ये षष्ठी । अस्योद्भवादिदमितिवत् ।। प्रजानामिति ।। ज्ञानवतीनामिति भावः । प्रयोजकत्वं कर्तृप्रेरकत्वं कर्तृत्वकृतिमत्त्वं चेति । तच्च प्रजानां कर्तेति नयसिद्धमिति भावः । क्वचित्प्रयोजकयस्यैव फलं लोके दृष्टम् । क्वचित्कर्तुरपीति भावः । इति शङ्कायामिति शेषः । तत्र प्राप्तिविषये । भाष्यं व्याचष्टे ।। ब्रह्मेति ।। एवकारार्थो न प्रजानामिति । देवानामेव ज्ञानादिफलं न किञ्चिदन्येषामित्यन्यत्रोक्तेरिति भावः । स्वातन्त्र्यादित्यन्यत्रोक्त्यनुरोधेन स्वामिनामित्येतद्धेतु-गर्भमिति भावेनाह ।। कस्मादिति ।। हेतोरप्रयोजकत्वमाशङ्क्य निरुपाधिकसहचारभङ्गप्रसङ्गो बाधक इति भावेनाह ।। लोके चेति ।। देवानामेवेति प्रतिज्ञायाः कर्तृत्वेन फलवत्त्वानुमान-विरोधमाशङ्कते ।। न चेति ।। कर्तृत्वमप्रयोजकं किन्त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां स्वामित्वमेवेति भावेनाह ।। कर्तुरपीति ।।

ननु कर्तुरस्वामिनोऽपि वेतनप्रत्युपकारान्नदानादिफलं दृश्यत इत्याशङ्क्य निराह ।। न चेति ।। वेतनं नाम कर्मानुगुणं मूल्यद्रव्यदानं तर्हीहापि प्रजानां कर्तृणां वेतनस्थानीयमन्नवस्त्रानिष्ट-परिहारबहुकालजीवनादिकं देवाः प्रयच्छन्तीत्यवान्तरमपि फलमस्त्येव प्रधानं फलं नास्तीत्ये-वोच्यतेऽस्माभिरिति भावेनाह ।। अन्नादेरिति ।। देवैः प्रजानामिति शेषः । यदु किञ्चेत्यादि-भाष्यार्थमाह ।। श्रुतिसिद्धं चैतदिति ।। न केवलं स्वामित्वयुक्त्येति चार्थः । एतत्स्वामिन एव प्रधानफलं नास्वामिन इत्येतदित्यर्थः । देवानां ह्येतद्भवतीति श्रुतिशेषमवतार्य व्याचष्टे ।। कुत इति ।। पूर्वपक्षित इत्यापाततः सम्पूर्णफलं देवानामेवेति प्रतिपाद्य प्रजानामप्यल्पफलमस्तीति प्रतिपादयन्नित्येवार्थो बोध्यः ।

अभिनवचन्द्रिका

अत्र द्वे दर्शने ‘स्वामिनः फलश्रुतेः’ इत्यारभ्य सूत्रत्रयं सिद्धान्ताभिधायकमित्येकम् । आद्यं सूत्रं पूर्वपक्षसूत्रम्, ‘आर्त्विज्यम्’ इत्यारभ्य सूत्रद्वयं सिद्धान्ताभिधायकमित्यपरम् । तत्राद्यं तत्वप्रदीपकृतो दर्शनम् । ‘इदानीन्तु यस्य तज्ज्ञानं जायते किं तस्यैव तत्फलम्, अथवा तत्प्रयोजकानां देवादीनामिति विचार्यते । तत्र प्राप्तम् ‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इति वचनात्तस्यैव फलम् । न ह्यन्य उपास्ते अन्यः फलमश्नुत’ इति समञ्जसं भवेत् । प्रेरकाणां किमप्यदृष्टं ज्ञानादिफलं तद्वत एवाङ्गीकार्यम् । अन्यथा प्रयत्नवैयर्थ्यात् । कर्तुरधिकं फलं प्रेरकाणामिति तु न प्रमाणपद्धतिमध्यास्ते । एवं प्राप्ते प्रत्याह– ‘स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः’ इति तत्वप्रदीपोक्तेः । अस्मिन्मते ‘सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयम्’ इति सूत्रे बादरायणमतस्य तृतीयसिद्धान्त-त्वोक्तिर्लिङ्गम् । न हि आत्रेयौडुलोमिमतयोः प्रथमद्वितीयसिद्धान्तत्वाभावे बादरायणमतस्य तृतीयत्वं युज्यते । तेन मन्यामहे ‘आर्त्विज्यम्’ इत्यादिसूत्रद्वयवत् ‘स्वामिनः फलश्रुतेः’ इति सूत्रमपि सिद्धान्तसूत्रमेवेति । तथा अनुव्याख्यानकारीयं ‘ज्ञानकर्मादि फलं चैषु क्रमोपगम् । स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत्’ इति ‘स्वामिनः फलश्रुतेः’ इति व्याख्यानं लिङ्गम् । यदि इदं पूर्वपक्षसूत्रं स्यात्, तर्हि ‘ज्ञानकर्मादिफलं एष्वेवेत्यवक्ष्यत् । अवधारणस्यैव दूष्यत्वात् । तथा ‘क्रमोपगमिति नावक्ष्यत् । देवेष्विव कर्तरि महास्वातन्त्र्याभावेऽपि अल्पस्वातन्त्र्यसद्भावेन अल्पफलप्राप्तिप्रसङ्गाच्च ।

द्वितीयन्तु टीकाकृतो दर्शनम् । तत्र भाष्यकारीयं ‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इत्यादिफलं स्वामिनां देवानामेव भवति’ इति आद्यसूत्रस्य सावधारणव्याख्यानं लिङ्गम् । अन्यथा देवानामेवेत्यव-धारणस्य दूष्यतया सिद्धान्तत्वात् सूत्रार्थतयाऽवधारणं नावक्ष्यत् । किं तु अनुव्याख्यान इव ‘देवतानां तत्फलं भवति’ इत्यवक्ष्यत् । अस्मिन्मते बादरायणमतस्य तृतीयत्वोक्तिर्नानुपपन्ना । ‘स्वामिनः फलश्रुतेः’ इति सूत्रार्थे देवानामेव फलमित्येवं रूपे अवधारणमात्रस्य त्याज्यत्वेऽपि देवानां भवतीत्यंशस्य ग्राह्यत्वेन तद्विवक्षया तृतीयत्वोक्तिसम्भवात् । उक्तं च सुधायाम्– ‘तत्र देवानां ज्ञानादिफलमिति पूर्वपक्षांशो ग्राह्य एव । अवधारणमात्रमेव त्याज्यमिति ।

‘उक्तं मतद्वयं सूत्रभाष्यकारविनिश्चितम् ।

जानन्तौ बोधसिध्द्यर्थं शिष्याणामाहतुः पृथक् ।।

टीकाकारावतस्तत्र न विरोधः कथञ्चन ।’

अन्यथेति ।। अत्र स्वामिनः फलसमर्थनाभावे ज्ञानिनां मोक्ष इति स्वाम्यस्वामिसाधारण्येन उक्तो मोक्षनियमोऽनुपपन्नः स्यादित्यर्थः ।। प्रयोजकत्वमिति ।। किं प्रयोजकत्वमेव फलप्राप्तौ निमित्तम् उत कर्तृत्वमपि इति संदेहविषयतामापन्नं प्रयोजकत्वं, कर्तृत्वं च सन्देहबीजमित्यर्थः । अयं सन्देहबीजमिति भावः । अत्र टीकायां– ‘कुतो देवानां कर्मादि’ इति श्रूयमाणं वाक्यं न टीकावाक्यम् । अपि तु केनचिद्विदुषा प्रक्षिप्तम् । तथापि गङ्गाजलानुप्रविष्टक्षुद्रनदीजलवत् टीकाप्रवेशमात्रेण सेव्यत्वात् व्याख्यायते । देवानां ह्येतद्भवतीति श्रुत्यंशमवतारयति– कुत इति ।। कर्मादीत्यतः परं ‘इत्यत उक्तम्’ इति शेषः । ‘देवा एव तदाचरन्ति’ इत्यादिना कर्मणां ज्ञानानां चोक्तं देवसम्बन्धित्वं कुत इत्यत उक्तमित्यर्थः । प्रतीकमुपादत्ते– देवानां ह्येतदिति ।। दुर्गमार्थत्वादेतत्पदार्थमाह– कर्मादिफलमिति ।।

वाक्यार्थमुक्तावली

अत्र ज्ञानभक्त्यादिफलं चेद्देवानामेव न प्रजानां स्यात्तदा निष्फले ज्ञानादौ प्रजानामधिकारा-योगाज्ज्ञानादेराकाङ्क्षायामप्यविरोधवचनं प्राचीनमयुक्तं स्यादित्याक्षेपादनन्तरसङ्गतिः । यद्वा योग्यानामेव ज्ञानं नायोग्यानामिति पञ्चमे उक्त्वा षष्टे देवादिपदस्यैवान्यप्राप्यत्वे तन्नियतज्ञान-स्याप्यन्यप्राप्यत्वमिति शङ्का पदस्यान्यायोग्यत्वोक्त्या निरस्ता । इह तु ज्ञानफलयोग्यता-विचारादनन्तरसङ्गतिः ।। सन्निधिमात्रेणेति ।। तदधिष्ठाने उत्पादमात्रेणेत्यर्थः ।। किमिति ।। अत्र ज्ञानं देवानामेव फलप्रदमुत प्रजानामपीति चिन्ता । तदर्थं फलप्राप्तौ स्वातन्त्र्यं प्रयोजकमुत कर्तृत्वमपीति ।। प्रयोजकत्वमिति ।। नियामकत्वमित्यर्थः । सूत्रे श्रुत्यनुसारेण स्वामिन इत्येकवचनं समुदायपरम् । स्वामी हि फलमिति श्रुतिवत्त्वादेवेति लभ्यते । फलप्रदं बुद्ध्या विवेकेनात्राप्यन्वेति । स्वामिन इति हेतुगर्भं देवानां विशेषणम् । तथा च देवानामेव ज्ञानफलं न तु प्रजानाम् । देवानामेव स्वामित्वात् । लोके स्वामिन एव फलदर्शनात् । स्वामिनः फलश्रुतेश्चेति एवमात्रेयोऽपि मन्यत इति सूत्रार्थं स्पष्टयति ।। ब्रह्मेति ।। स्वातन्त्र्यमित्युक्तन्यायप्रदर्शकतया स्वामिपदं व्याचष्टे ।। तेषामेवेति ।। स्वामी हि फलमश्नुत इति श्रुत्यनुसारेणाह ।। लोके चेति ।। नास्वामी कर्म कुर्वाण इति श्रुत्यनुसारेणाह ।। कर्तुरपीति ।। प्रसादादिनिर्मातुस्तक्ष्णः वेतनबहुमानरूपेण फलदर्शनात्तद्व-त्प्रकृतेऽपि फलमस्त्वित्यत आह ।। न चेति ।। अन्नादेरिति ।। पारत्रिकातिरिक्तस्यान्नव-स्त्रादेरित्यर्थः ।। श्रुतिसिद्धं चैतदिति ।। स्वामिनामेव फलं न प्रजानामित्येतदित्यर्थः । देवानां ह्येतद्भवतीति श्रुत्यंशमवतारयति ।। कुत इति ।। कर्मादीत्यादिपदेन देवा एव तद्विजानत इत्युक्तं ज्ञानं गृह्यते । तत्परिहारकतया देवानां ह्येतदित्यनूद्यार्थकथनपूर्वं भवतीत्यंशं संयोज्य व्याचष्टे ।। देवानामिति ।।

तत्त्वसुबोधिनी

सन्निधिमात्रेणेति ।। पूर्वाधिकरणे ज्ञानदानमेव देवानां विहितम् । चरन्ति देवा हितमिति श्रुतेरित्युक्तम् । न चाधिकारिकमित्यादिसूत्रद्वयेन ज्ञानदानादिविभागादेरप्युपलक्षणया सूचनात् । तद्यदि देवानां फलदं न स्यान्न तदा विधेयं स्यादित्याशङ्कापरिहारायात्र ज्ञानं देवानामेव सम्पूर्णफलमन्येषां सन्निधिमात्रेणाल्पं फलमिति प्रतिपादनादनन्तरसङ्गतिरित्यर्थः ।। अन्यथेति ।। ज्ञानस्वामिनामेव देवादीनां फलं न त्वस्वामिनां प्राप्तज्ञानानामिति चेदित्यर्थः । स्वामित्वेऽपि देवानामेव ज्ञानफलं इत्येतत्कुत इत्यतः स्वामी हि फलमश्नुते इति श्रुतेरनुसारेणाह ।। लोके चेति ।। नास्वामीति ।। श्रुत्यशेषानुसारेणाह ।। कर्तुरपीति ।। अन्नादेरिति ।। तथा च दीयमान-मन्नादिकमेव चेतनादिफलस्वरूपेण फलं न तु ज्ञानफलं मोक्षः तेषामित्यर्थः । श्रुतिसिद्धमिति ।। स्वामिनामेव फलं न प्रजानामित्येतद्यदि किञ्चेति श्रुतिसिद्धमित्यर्थः । देवा एव तदाचरन्ति देवा एव विजानते इत्यनेन देवानां तद्भवतीत्यस्य पौनरुक्त्यपरिहाराय व्याचष्टे ।। कुतो देवानामिति ।।

वाक्यार्थविवरणम्

अस्वामिनोऽपीति ।। मुख्यतया ज्ञानदानात् कर्तुराचार्यस्येत्यर्थः ।। सन्निधीति ।। आचार्ये प्रविश्य ज्ञानोपदेष्टॄणां देवानामाचार्यः सन्निधिः प्रतिमा तन्मात्रेणेत्यर्थः ।। फलदानेति  ।। मोक्षफलदानेत्यर्थः ।। प्रयोजकत्वमिति ।। देवानां कर्तृभूतप्रजाप्रेरकत्वात् प्रजानां च कर्तृत्वा-दित्यर्थः । तथा च प्रयोजकानां फलं वा कर्तॄणां वेति सन्देह इति भावः ।। फलाभावदर्शना-च्चेति ।। प्रासादादिकर्तुस्तक्ष्णस्तत्स्वामित्वाभावेन प्रासादादिभोगरूपफलाभावदर्शनादित्यर्थः ।। वेतनादिरूपेणेति ।। तथा च भगवत्प्राप्त्यादिरूपो मोक्ष एव वेतनस्थानीयं फलमस्तीत्याह ।। अन्नादेरिति ।। प्रत्यहमित्यर्थः ।। कुत इति ।। देवा एव तदाचरन्तीत्यादिनोक्तं देवानां कर्मज्ञानादिकरणं कुत इति शङ्कार्थः ।। भवतीति ।। अन्यथा तन्न स्यादिति भावः ।

वाक्यार्थमञ्जरी

अस्वामिनः प्रेर्यजनस्य । प्रयोजकत्वं प्रेरकत्वम् । ॐ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॐ ।। स्वामिनां देवानामेव ज्ञानफलं न प्रजानां कुतः स्वामी हि फलमश्नुत इति स्वामिनः प्रेरकस्यैकस्यैव फलश्रवणादित्यात्रेयाचार्यो मन्यत इत्यर्थः ।। वेतनादीति ।। अस्वामिनोऽ-भृत्यादेर्दृश्यत इत्यर्थः । दीयमानत्वात् देवैः प्रजानाम् । देवा एव तदाचरन्ति देवा एव तद्विजानत इत्यनेन देवानां ह्येतद्भवतीत्यस्य पौनरुक्तयपरिहाराय व्याचष्टे ।। कुतो देवतानामिति ।।