९. यथेताधिकरणम्

सूत्रभाष्यम्

 ‘यथेतमेव गच्छति यथेतमागच्छति स भुङ्क्ते स कर्म कुरुते स परिवर्तत’ इति गतिप्रकारेणाऽऽगतिः प्रतीयते । अतो ब्रूते—

।। ॐ यथेतमनेवं च ॐ ।। ९ ।।

‘धूमादभ्रमभ्रादाकाशमाकाशाच्चन्द्रलोकं यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽभ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति’ इति काषायणश्रुतेर्यथागत-मन्यथा च ।

तत्त्वप्रदीपिका

पूर्वमन्यैः स्वेन वा यथेतं तथैव गच्छति । यथा च गतं तथैवाऽकाशपर्यन्तमागच्छति । ततोऽर्वागन्यथा ।।

तत्त्वप्रकाशिका

अत्र भगवत्प्राप्तिसाधनवैराग्याय स्वर्गादागतिप्रकारनिरूपणादस्ति शास्त्रादिसङ्गतिः । यद्यागमनस्य क्लेशिष्ठता न प्रतिपाद्येत तर्हि न स्वर्गेऽतिवैराग्यं स्यादिति सा निरूपणीया । प्रकृतमागमनं विषयः । तत्किं गतिप्रकारेणैवान्यथा वेति सन्देहः । लौकिकागमनेषूभयथा दर्शनं सन्देहबीजम् । पूर्वपक्षयति ।। यथेति ।। गमनप्रकारेणैवागमनम् । यथेतमागच्छतीति श्रुतेः । येन च पथा गतस्तस्य स्मृतिविषयत्वेन मनसि सहभावाच्च । न हि विज्ञातं पन्थानं विहायाविज्ञातेनागमने प्रयोजनमस्ति । अतः स्वर्गफलस्यातिक्लेशानुषङ्गाभावान्न तत्र वैराग्यमापादनीयमिति भावः । यथा स्वर्गादिमं लोकं प्रति स्वयमितं तथा गच्छति यथाऽस्माल्लोकात्स्वर्गमितं तथाऽऽगच्छतीत्यर्थः ।

सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे ।। अत इति ।। गमनप्रकारादन्यथागमनम् । न चैवं श्रुतिविरोधः । क्वचिद्गमनप्रकारेणागमनस्याङ्गीकृतत्वेन श्रुतेस्तद्विषयत्वात् । कुत एतत् । ‘धूमादभ्रम्’ इति विशेषश्रुतेरेव । न च युक्तिविरोधः । आगमने जीवस्यास्वातन्त्र्येण तत्स्मरण-स्यागमनानुपयोगित्वादिति भावः । तस्मादागमनादावतिक्लेशयुक्तत्वेन स्वर्गफलेऽपि विरक्तेन भवितव्यमिति सिद्धम् ।

गुर्वर्थदीपिका

स्वयमितमित्यत्र स्वयं स्वेनेतं प्राप्तं तथा गच्छति स्वर्गं प्रतिगच्छतीत्यर्थः । यथेतमाकाशमिति श्रुतेः । यथाऽऽकाशाच्चन्द्रलोकं प्रति स्वेनेतं स्वेन गतं तथैव पुनराकाशं प्रत्यायाति । तदनन्तरमेवमिति सूत्रोक्तप्रकारेण वाय्वादिक्रमेण यातीति योजनामभिप्रेत्योक्तं क्वचिद्गमन-प्रकारेणेति । क्वचिदंशे । अन्यथा कदाचिदित्यवक्ष्यत् ।

भावबोधः

प्रकृतमागमनमिति ।। शेषवानायातीति भाष्योक्तरीत्या ‘अनुशयवान्’ इति पूर्वसूत्रप्रकृत-मित्यर्थः । तथा चात्र पूर्वाधिकरणोपक्षिप्त आगमनरूपविषये किं गमनप्रकारेणोतान्यथा वेति प्रकारविचारादनन्तरसङ्गतिरिति भावः ।। किमिति ।। अत्र स्वर्गादागमनं किं गतिप्रकारेणैवो-तान्यथा वेति चिन्ता । तदर्थं ‘यथेतमागच्छति’ इति श्रुतिर्गमनप्रकारेणैवागमनमिति नियमप्रति-पादिकोत क्वाचित्कागमनविषयेति । तदर्थं मार्गस्मरणरूपोपपत्तिरुदाहृतश्रुत्युपोद्बलिका न वेति । मार्गस्य सहभावाद्यथागतमेवागमननियम इति न्यायविवरणोक्तयुक्तिं श्रुत्युपोद्बलकत्वेनाह– येन पथेति ।। उभयत्र तथाशब्दाध्याहारेण ‘यथेतम्’ इति श्रुतिवाक्यद्वयं व्याख्याति– यथेति ।। सूत्रे हेत्वनुक्तेर्न्यूनत्वमित्याशङ्कापरिहारायाऽनेवं चेत्यंशेनैव प्रतिज्ञाभागसिद्धौ आकाशाच्चन्द्रलोकं ‘यथेतमाकाशम्’ इति श्रुतिमनुकुर्वता ‘यथेतम्’ इति सूत्रांशेन विशेषुश्रुतिरेव हेतुत्वेनोपात्तेत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तं धूमादभ्रमित्यादिभाष्यं व्याचष्टे– कुत एतदित्यादिना ।। वचनबलाद्यथायोग्यमेवागमनो-पपत्तेरिति न्यायविवरणेन मार्गस्मरणरूपोपपत्तेर्यदप्रयोजकत्वं सूचितं तदाह– न च युक्तिविरोध इत्यादिना ।।

भावदीपः

आगतीति ।। तस्याः क्लेशतरत्वद्योतनायेति भावः । एतेन पूर्वत्र शेषवानायातीत्युक्तौ कथमागतिरिति जिज्ञासोदयाद्वा एवमष्टभिर्नयैः वैराग्यादिसाधनानामावश्यकत्वोक्त्यैतच्छास्त्रै-तदध्यायैतत्पादानामावश्यकत्वेऽत्रावसरप्राप्तस्य वैराग्यार्थे गत्यादीत्याद्युक्तदिशा वैराग्यप्रयोजकस्या-गतिप्रकारस्य निरूपणाद्वाऽनन्तरसङ्गतिः सूचिता । यद्वा पूर्वत्र श्रुतिस्मृत्योः पुनर्गच्छति पुनरागच्छतीत्याद्युक्तगमनागमनयोः परिचितैकमार्गसाध्यत्वेनापरिचितमार्गकृतक्लेशाभावाक्तिं वैराग्ये-णेति शङ्कनात्सङ्गतिः । टीकादावागमनमात्रचिन्ता तु आगमनचिन्तयैव गतिचिन्तार्थसिद्धेति वा आगताविव गतौ वक्तव्यप्रकारद्वैविध्याभावाद्वा अव्यवधानेन सूत्रे प्रकृतत्वाद्वा कृता । अत एवोपसंहारटीकायां आगमनादाविति वक्ष्यति ।। शास्त्रादीति ।। पूर्वत्रेव सर्वनयानां फलतः शास्त्रान्तर्भावेऽपि कृत्स्नसाधनावश्यकत्वसाधकत्वेन साक्षादध्यायान्तर्भावः । तदेकदेशवैराग्य-प्रयोजकत्वद्वारा तु स्मृतिनयवत्पादान्तर्भावः । अत्र तु वैराग्यरूपसाधनैकदेशद्वाराऽध्यायान्तर्भावः । साक्षादेव तु पादान्तर्भावसङ्गतिरिति भावः । निरूपणस्य फलमाह ।। यदीति ।। न स्वर्ग इति ।। तथा चाद्यसूत्रे अथपदेनाधिकारिविशेषणतया न तत्सूचनमर्थवदिति भावः ।। प्रकृतमिति ।। शेषवानायातीति पूर्वत्र प्रकृतमित्यर्थः । गतेरपि प्रकृतत्वेऽप्यागताविव गतौ वक्तव्यप्रकारभेदा-भावात्तत्त्याग इति भावः । मार्गस्य सहभावाद्यथागतमेवागमनमिति नियम इत्यन्यत्रोक्त्यनुरोधेन गतिप्रकारेणेति भाष्यं सावधारणं व्याचष्टे ।। गमनेति ।। धूमादभ्रमित्यादिसिद्धान्तश्रुतितोऽस्याः श्रुतेः प्राबल्याय मार्गस्य सहभावादित्यन्यत्रोक्तयुक्तिं च स्फुटीकुर्वन्नाह ।। येन चेति ।। अप्रयोजकत्वं हेतोर्निराह ।। न हीति ।। अत इति ।। गत्यागत्योः श्रुतियुक्तिबलेनैक-प्रकारत्वादित्यर्थः । यथान्यैरितं तथैव स्वयं गच्छतीत्यन्यगत्यादिप्रकारेण स्वगत्यादिरुच्यत इति भ्रमं निराह ।। यथेति ।। इमं लोकं भूलोकम् । यथेति श्रवणात्तथेति लाभ इति भावः । यथेतमागच्छतीत्यादिनैव पूर्तौ यथेतमेव गच्छतीत्यागतिप्रकारेण गत्युक्त्यंशोक्तिः । गतिप्रकारेणा-गतिरित्यस्य दाढर्््याय । अत एव गतिप्रकारेणैवागमनमिति सावधारणं व्याख्यातम् । अत एव च यथा स्वर्गादिकं प्रत्यन्यैरितं तथा स्वयं गच्छतीत्यर्थो नोक्तः अनुपयोगात् । पूर्वत्र श्रुतौ पुनर्गच्छतीति स्मृतौ पुनर्गच्छेदिति च । स्वर्गादागतस्य पुनर्गत्युक्त्या गतावपि क्लेशो नास्ति । आगमनेऽपि परिचितमार्गेणैव स्वर्गगमनादित्यपि शङ्कासूचनाय । अतो भाष्यादावागतिरित्युक्ति-रुपलक्षणम् । अत एवोपसंहारटीकायामागमनादावित्यादिशब्दः । सिद्धान्ते आगतेरन्यथात्वोक्तौ गतेस्तदन्यथात्वस्य स्वतःसिद्धत्वात्पृथगनुक्तिः । स भुङ्क्त इत्यादिशेषोक्तिः श्रुतेर्जीवपरत्वद्योत-नायेति भावः । यथागतमन्यथा चेति भाष्यं व्याहतिनिरासाय । क्वचिद्यथागतमागमनं क्वचिदन्यथा चागमनमिति शेषपूर्त्याऽर्थमाह ।। गमनेति ।। एतेन यथायोग्यमागमनोपपत्तेरित्यन्यत्रोक्त-यथाशब्दार्थो विवृतः ।। श्रुतीति ।। प्रागुक्तश्रुतीत्यर्थः । एतेन सूत्रे यथेतमायात्यनेवं चायातीति योजना । अनेवमित्यत्र यथेतमित्येतदेव प्रतियोगि यथेतमित्युक्तेरुपयोगश्च सूचितः । श्रुतौ यथेतं चन्द्रलोकपर्यन्तं स्वयमितं तथैवाकाशपर्यन्तमागच्छति ततोऽर्वागन्यथेत्यर्थः । वायुर्भूत्वेत्यादे-स्तत्स्वाभाव्यापत्तिरित्यत्राग्रेऽर्थो व्यक्तः ।। युक्तीति ।। स्मृतिविषयत्वयुक्तीत्यर्थः ।। तस्मादिति ।। गमनप्रकारादन्यथाप्यागमनादित्यर्थः । आदिपदेन पुनः स्वर्गं प्रति गमन इति गृह्यते ।। फलेऽ-पीति ।। यद्यपि सुखं फलरूपं तथापीति वा न केवलं साधने कर्मणीति वाऽपेरर्थः ।

अभिनवचन्द्रिका

यद्यागमनस्येति ।। नन्वागमनस्य क्लिष्टत्वाभावेऽपि आगतस्य गर्भवासाद्यतिक्लेशसद्गावात् स्यादेवातिशयेन वैराग्यमिति व्यर्थमागमनस्य क्लिष्टता प्रतिपादनमिति चेत् । उच्यते । गर्भवासादेः स्वर्गापादककर्मफलत्वाभावेन स्वर्गानन्तर्भावात् तत्र क्लेशदर्शनं न स्वर्गे वैराग्यहेतुः, अपि तु  गमनागमनयोः स्वर्गापादककर्मफलत्वेन स्वर्गान्तर्भावात् तत्र क्लेशव्युत्पादनं स्वर्गवैराग्यहेतुरिति तत्प्रतिपादनमावश्यकमिति । श्रुतिं व्याख्याति यथास्वर्गादिति ।। यस्तु स्वर्गादागमनं वेत्ति न तु गमनं, तं प्रति आगमनदृष्टान्तेन गमनमुच्यते । यस्तु स्वर्गगमनं वेत्ति न त्वागमनप्रकारं वेत्ति, तं प्रति गमनदृष्टान्तेन आगमनमुच्यत इति भावः । एतेन आगमनज्ञाने तद्दृष्टान्तेन गमनज्ञानं, तज्ज्ञाने च तद्दृष्टान्तेनाऽऽगमनज्ञानमित्यन्योन्याश्रय इति परास्तम् । अधिकारिभेदेन श्रुतेः प्रवृत्त्यङ्गीकारात् । याज्ञवल्क्यवत्प्रतिज्ञामात्रेणैव सिद्धान्तसिद्धेः सूत्रे प्रमाणाऽनुपन्यासेऽपि शिष्यहितैषिणा भाष्यकृता श्रुत्युपन्यासः कृत इति बोध्यम् ।। विशेषश्रुतेरिति ।। आकाशपर्यन्तं गत्यनुसारेणाऽऽगमनमुक्त्वा, तदनन्तरमन्यथागमनप्रतिपादकविशेषश्रुतेरेवेत्यर्थः ।

पूर्वपक्षस्तु गमनप्रकारेणैवाऽऽगमनं, ‘यथेतमागच्छति’ इति श्रुतेः । येन पथा स्वर्गं प्रति जीवो गतः स मार्गस्तावत् जीवस्य स्मृतिविषयः । न च स्मृतमार्गपरित्यागेन मार्गांतरेणाऽऽगमने कारणमस्तीति तेनैवाऽऽयातीति वक्तव्यम् । ततश्चाऽतिक्लेशाऽभावान्न स्वर्गे वैराग्यमापाद नीयमिति ।

सिद्धान्तस्तु न जीवो यथा गतस्तथाऽऽयाति किंत्वन्यथा, ‘धूमादभ्रम्’ इति विशेषश्रुतेः । न च प्राचीनश्रुतिविरोधः । आकाशपर्यंतं गत्यनुसारेणाऽऽगमनस्याङ्गीकारेण श्रुतेस्तत्परत्वात् । नापि युक्तिविरोधः । आगमने जीवस्य स्वातन्त्र्याभावेन युक्तेरप्रयोजकत्वात् । तस्मादागमनादावति-क्लेशयुक्तत्वेन स्वर्गफलेऽपि विरक्तेन भवितव्यमिति सिद्धम् ।

वाक्यार्थमुक्तावली

प्रकृतमिति ।। तथा च पूर्वाधिकरणोपक्षिप्तागमनविचारादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । अत्र स्वर्गादागमनं किं गतिप्रकारेणोतान्यथापि वेति चिन्ता । तदर्थं यथेतमागच्छतीति श्रुतिर्गति-स्मरणस्यावश्यकत्वयुक्तियुक्ततया गमनप्रकारेणैवागमननियमप्रतिपादिकोत क्वाचित्कविषयेति । गतिप्रकारेणागतिरिति भाष्यांशं साध्यप्रदर्शनपरतया व्याचष्टे ।। गमनप्रकारेणेति ।। इति श्रुतौ गतिप्रकारेणागतिः प्रतीयत इति समग्रभाष्यं व्याचष्टे ।। यथेतमागच्छतीति श्रुतेरिति ।। गतिप्रकारेणैवागतिर्यतो गतिप्रकारेण येन पथा गतः स एव प्रतीयते स्मर्यत इति सहभाव इत्युक्त- न्यायप्रदर्शकतयापि व्याचष्टे ।। येन च पथेति ।। यथेतं यथागमनम् । अनेवं ततोऽन्यथा आगत-मागमनमिति साध्यप्रदर्शनपरतया सूत्रं व्याख्याय यथागतमन्यथा चेति भाष्यं व्याचष्टे ।। गमन-प्रकारादिति ।। श्रुतिविरोधपरिहारकतयापि व्याकुर्वत्तदेव भाष्यं व्याचष्टे ।। न चैवमित्यादिना ।। एतेन यथेतं येन पथा स्वर्गं प्रत्यस्माल्लोकादितं गतं तथाऽकाशपर्यन्तं रंहति आगच्छति । ततोऽर्वाक् मार्गप्रभागेनैवमन्यथा गच्छतीति सूत्रभाष्ययोरर्थ उक्तो भवति । योग्यतेत्युक्तन्यायोऽ-प्यागमनसमये यथायोग्यमेवागमनमिति विवृतो भवति । यथेतमाकाशमिति श्रुतिमनुकुर्वता सूत्रांशेनागमनप्रकारस्यान्यथात्वे विशेषश्रुतिर्हेतुत्वेनोक्तेति भावेन प्रवृत्तं धूमादभ्रमिति भाष्यं व्याचष्टे कुत एतदिति ।। विशेषवचने धूमादिभावप्राप्तिश्च तद्गतौ गतिरेव चेत्यादिवक्ष्यमाणप्रकारेण गमने

जीवस्यास्वातन्त्र्योक्त्या स्मरणासहभावस्य पूर्वपक्षन्यायाप्रयोजकत्वं लब्धमिति भावेनाह ।। न चेति ।।

तत्त्वसुबोधिनी

प्रकृतमागमनमिति ।। शेषवानायातीति भाष्योक्तरीत्याऽनुशयवानिति पूर्वसूत्रप्रकृतमित्यर्थः । तथा चात्र पूर्वाधिकरणोपक्षिप्तागमनविषये किं गमनप्रकारेणोतान्यथा वेति प्रकारविचारादनन्तर-सङ्गतिरिति भावः । ननु विपरीतापि श्रुतिरस्तीति कथं गतिप्रकारेणागतिनिर्णय इति चेन्न । विमतो गतमार्गेणैवायाति तस्य पूर्वानुभूतत्वेन तद्विषयस्मृतिमत्त्वादिति युक्तियुक्तत्वेन प्रबलत्वादस्याः श्रुतेः गतमार्गेणैवागमनमित्याह ।। येन चेति ।। ननु प्रयोजनान्तरवशादन्येन मार्गेणागमनं भविष्यतीत्यत आह ।। न हीति ।। उभयत्र तथाशब्दाध्याहारेण यथेतमिति वाक्यद्वयं व्याख्याति यथेति ।। सूत्रे हेत्वनुक्तेर्न्यूनत्वमित्याशङ्कापरिहाराय अनेवं चेत्यंशेनैव प्रतिज्ञासिद्धौ आकाशाच्चन्द्रलोकं यथे-तमाकाशमिति श्रुतिमनुकुर्वता यथेतमिति सूत्रांशेन विशेषश्रुतिरेव हेतुत्वेनोपात्तेत्यभिप्रेत्य प्रवृत्त-धूमादभ्रमित्यादिभाष्यं व्याचष्टे ।। कुत एतदित्यादिना ।। न च युक्तिविरोध इति ।। मार्गस्मरणरूपयुक्तिविरोधो नेत्यर्थः ।

वाक्यार्थविवरणम्

सौत्रचशब्दार्थमाह ।। क्वचिदिति ।। पुण्यवत्पुरुषविशेषे । ननु तर्ह्यस्य पुरुषस्यागमने क्लेशाभावान्न स्वर्गेऽतिवैराग्यं स्यादिति चेन्न । आगमने क्लेशाभावेनैतत्प्रयुक्तवैराग्याभावेऽपि स्वर्ग-फलस्य नश्वरत्वाद्यनुसन्धानेन प्रकारान्तरेण तस्य तत्र वैराग्यसम्भवादिति ध्येयम् ।। स्वर्गफले ।। स्वर्गलक्षणफले ।

वाक्यार्थमञ्जरी

क्लेशिष्टता क्लेशसाधनता । सहभावात् विषयतया विद्यमानत्वादुभयत्र तथा शब्दद्वयाध्याहारेण यथेतमिति श्रुतिवाक्यद्वयं व्याचष्टे ।। यथेति ।। ॐ यथेतमनेवं च ॐ ।। यथा येन मार्गेण स्वर्गादिकं प्रति इतं गतं तेनायाति । अनेवं च ततोऽन्येन च मार्गेण यातीत्यर्थः ।। युक्तीति ।। मार्गस्मरणयुक्तीत्यर्थः ।

।। इति यथेताधिकरणम् ।। ९ ।।