१२. सप्ताधिकरणम्

सूत्रभाष्यम्

।। ॐ अपि सप्त ॐ ।। १६ ।।

‘रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा ।

 कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्यनरकाणि तु (च) ।।

 तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ ।

 इति सप्त प्रधानानि बलीयस्तूत्तरोत्तरम् ।

 एतानि क्रमशो गत्वैवाऽऽरोहोऽथावरोहणम्’ ।। इति च भारते ।

त्त्वप्रदीपिका

यद्यपि बहुकोटयो नरकाः, तथाऽपि सप्त प्रधानानीत्यपिशब्दः । दर्शयति चाऽचार्यः ‘इति सप्त प्रधानानि’ इति । सर्वत्र चेत्थमेव सूत्रपदानां कृत्यमुपक्षिपति, न तु निर्वक्ति सूक्ष्म-दृष्टिभिरधिकारिभिर्भाव्यमिति ज्ञापयन् ।

तत्त्वप्रकाशिका

अत्र परमात्मप्राप्तिसाधनवैराग्यार्थं नित्यनरकसमर्थनादस्ति शास्त्रादिसङ्गतिः । यदि भगव-द्द्वेषादिफलस्य न नित्यदुःखात्मकत्वं समर्थ्यते न तर्हि ब्रह्महननादिभ्योऽतिशयेन वैराग्यं भवतीत्यतस्तत्समर्थनीयम् । प्रकृतं नरकमेव विषयः । नित्यफलप्रदमुत नेति सन्देहः । पूर्वोक्तिर्लोक-दृष्टिश्च सन्देहबीजम् । पुनरावृत्तिमदेव न तु नित्यफलप्रदमिति पूर्वः पक्षः । ‘यावदिन्द्राश्चतुर्दश’ इत्यादौ नरकभोगस्यानित्यत्वोक्तेः । न चोभयं युक्तम् । विरोधात् । न चैकस्यैव पुरुषभेदेन व्यवस्था ‘चकार नरकं शून्यम्’ इत्यादेः । अतो यदुक्तं संयमने त्विति सोक्तिर्विरुद्धा । एवं च फलसाम्यान्न भगवद्द्वेषादावितरपापेभ्योऽतिशयेन वैराग्यं प्रयोजकमिति ।

सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति ।। अपीति ।। अपिपदेन स्मरन्तीत्यनुकृष्यते । तां स्मृतिं चोदाहरति ।। रौरव इति ।। नरकभोगो भवत्येव नित्यः । ‘नैवैत उत्तिष्ठन्तेऽपि कर्हिचिद्’ इत्यादिश्रुतेः । अनित्यत्वोक्तिविरोध इति चेन्न । भवेदयं विरोधो यदि नरकैक्यं स्यात् । नैतदस्ति । किं तर्हि सप्तापि सन्ति । तेषु च नित्यानित्यत्वविभागेनोपपत्तेः । कुतो नरकाणां सप्तत्वम् । तथात्वेऽपि कुतो नित्यानित्यतया विभाग इति चेत् ‘रौरव’ इति स्मृतेरित्यर्थः । महान्महारौरवः । एतानि पञ्च । सप्त प्रधानानीत्यनेन बहुनरकाभिधायकपुराणविरोधोऽपि परिहृतः । अतो भगवद्द्वेषादिफलस्य नरकस्य नित्यत्वादितरपापेभ्योऽतिशयेन तत्र वैराग्येण भवितव्यमिति सिद्धम् ।

गुर्वर्थदीपिका

अतिशयेन वैराग्यं प्रयोजकमित्यत्र अतिशयेन यद्वैराग्यं विष्णुभक्तैः क्रियते तत्प्रयोजनं नेति पूर्वेणान्वयः । सप्तेति नरकैः सह पाठात् । ‘तामिस्रश्चान्धतामिस्र’ इति स्मृतौ नित्यनरकावेतौ तमस्त्वतोऽन्यदिति न मन्तव्यम् । सप्तातिरिक्ततमसोऽपि सत्त्वेऽष्टाविति ब्रूयात् । अतो वक्ष्यमाणं तृतीयत्वमप्येष्वेव द्वयोरिति ज्ञेयम् । किञ्च एतानि पञ्चेति द्वयोरेव टीकाकृता विभजनात् स्मृतिरपि द्वयोरेवावरोहमाह । तमोऽन्तरसद्भावे तत्राप्यवरोहो वक्तव्यः । सप्तस्वेवावरोहस्य परिसमापितत्वाच्च न तमोन्तरमस्तीति गम्यते । अत एव ‘तामिस्रान्धादिकाख्ये तमसि’ इत्यनयोरेव तमस्त्वं शिष्टैरपि निर्णीतम् । अन्धमिति पदमादौ यस्य तामिस्रस्य सोऽन्धादिकोऽन्धतामिस्र इत्यर्थः ।

भावबोधः

नित्यनरकसमर्थनादिति ।। नित्यनरकसमर्थनस्य ‘संयमने तु’ इति उक्तकैमुत्यसिद्ध्युप-योगित्वादनन्तरसङ्गतिरिति भावः ।। नित्यफलदमिति ।। अत्र नरकं नित्यफलदं न भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थं ‘यावदिन्द्राश्चतुर्दश’ ‘चकार नरकं शून्यम्’ इत्यादिवाक्यविरोधोऽस्ति न वेति । तदर्थं नरकमेकमुतनित्यानित्यविभागेनानेकमिति ।। पूर्वोक्तिरिति ।। अवरोह इति पूर्वोक्तिर्लोके फलस्यानित्यत्वदृष्टिरित्यर्थः । नरकभोगस्यानित्यत्वकथनान्नित्यनरकोक्तिर्विरुद्धेति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह ।। पुनरावृत्तिमदेवेति ।।

ननु नरकभोगस्य नित्यत्वेऽपि नानित्यत्वोक्तिर्विरुद्धा । नरकस्य भगवद्द्वेषाद्यतिपापिनां नित्य-फलदत्वेऽप्यपापिनां पुनरावृत्त्यपेक्षया ‘यावदिन्द्राश्चतुर्दश’ इत्याद्यनित्यत्वकथनसम्भवादित्याशङ्क्य निषेधति ।। न चैकस्येवेति ।। नरकस्य केषाञ्चिन्नित्यफलत्वे शून्यत्वरूपानित्यत्वकथनविरोधः स्यादित्यर्थः । ननु सप्तानामपि नित्यफलदत्वे पुनरनित्यत्वोक्तिविरोध इत्यतो विभागादिति न्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह ।। तेषु चेति ।।

ननु रौरवादिपञ्चभ्य एवारोहावरोहौ न तु तामिस्रान्धतामिस्राभ्याम् । तथा ‘चैतानि क्रमशो गत्वा’ इति कथं सप्तानां परामर्श इत्यत आह ।। एतानि पञ्चेति ।। तथा च‘एत’च्छब्देन रौरवादिपञ्चैव परामृश्यन्ते न तु सप्तापीत्यर्थः ।

ननु तत्र हैके नरकानेकविंशतिं गणयन्ति । अष्टाविंशतिनरकाः । एवंविधानरकाः यमालये सन्ति । शतशः सहस्रश इत्यादिना भागवतादौ बहुनरकोक्तेः कथं न तद्विरोधः सूत्रस्मृत्यो-रित्यतस्तद्विरोधपरिहारार्थमेवेति सप्तप्रधानानीति विशेषोदाहरणमित्यभिप्रेत्याह– सप्त प्रधानानीत्य-नेनेति ।। अन्यथा न्यायविवरणवत् ‘द्वौ नित्यौ संप्रकीर्तितौ’ इत्यन्तमेवोदाहर्तव्यमिति भावः ।

भावदीपः

भावार्थमाह ।। नित्यनरकसमर्थनादिति ।। नरकानित्यत्ववचनानां विषयभेदाय नरक-भेदकथनेनेति योज्यम् । एतेन संयमनसूत्रादौ नैवैत उत्तिष्ठन्ते । न तेषामुत्थितिरित्यादिनोक्ता-नुत्थानपातो न युक्तः । नरकानित्यत्ववचनविरोधादित्याक्षेपात्सङ्गतिः सूचिता । चिन्ताफलमाह ।। यदीति ।। पूर्वोक्तिरिति ।। अवरोहादिपदेनानुत्थानपातोक्तिः लोके कारागृहादौ पतितस्योत्थान-दृष्टिश्चेत्यर्थः । सूत्रादौ नरकभेदोक्तेरसाङ्गत्यभ्रमनिरासाय तात्पर्यतस्तन्निवर्त्य चोद्यमाह ।। पुनरावृत्तिमदेवेति ।। नरकभोगस्यानित्यत्वकथनविरोधादित्यन्यत्रोक्तं हेतुं व्यनक्ति ।। यावदिन्द्रा इति ।। यावदाभूतसङ्कल्पमित्यादिरादिपदार्थः । नित्यनरकोक्तिर्विरुद्धेति न्यायविवरणशेषं योजयितुं प्राक् श्रुतिस्मृतिषु नित्यनरकोक्तिं हृदि कृत्वा शङ्कते ।। न चोभयमिति ।। नित्यफलत्व-मनित्यफलत्वं चेत्यर्थः ।। विरोधादिति ।। एतेन नरकनित्यत्वस्याप्युक्तिर्विरुद्धेति शेषस्यार्थ उक्तो भवति । अद्यापि नरकभेदानुक्तेरिति भावः । नरकस्येत्यनुक्त्वा नरकभोगस्येत्युक्तितात्पर्यं व्यावर्त्य शङ्कापूर्वमाह ।। न चैकस्यैव पुरुषेत्यादिना ।। नित्यनरकोक्तिविरुद्धेति न्यायविवरणशेषं पूर्वाक्षेपरूपफलपरतयापि विवृण्वन् कृत्स्नवाक्यमुपसंहारपरतयापि योजयति ।। अत इति ।। नरकभोगस्यानित्यत्वकथनादित्यर्थः ।। इत्यनुकृष्यत इति ।। अत एव प्राक् प्रथमानिर्देश इति भावः । ‘प्राक् तानहं द्विषत’ इत्यादिसङ्ग्रहेण बहुवचनस्य कृतार्थत्वादिहाविवक्षितबहुवचनं धातुमात्रमनुकृष्यत इति भावेनाह ।। तां स्मृतिं चेति ।। यद्वा भाष्यस्थस्मृतिरुपलक्षणम् । स्मृत्यन्तराण्यपि ध्येयानीति भावः । कथं स्मृत्युक्त्योक्तशङ्कानिरास इत्यतो रौरवोऽथ महांश्चैव इति विभागादित्यन्यत्रोक्तहेतुं नरकानित्यत्वोक्तिविरोधनिरासकतया व्याकुर्वन् तत्साधकतया सूत्रभाष्य-भावं वक्तुं पूर्वोक्तदिशा नित्यत्वं तावदाह ।। नरकभोग इति ।। सौत्रापिपदव्यावर्त्यं व्यनक्ति ।। यदि न नरकैक्यं स्यान्नैतदस्तीति ।। सप्तापीति ।। एतेन सूत्रे पूर्वस्मान्नरकवाचितया संयमन-पदानुवृत्तिं सूचयति । सप्तत्वमात्रोक्तावप्युक्तदिशा विरोधनिरासात्स्मृत्युक्तिर्व्यर्थेत्यत आह ।। कुत इति ।। एतानीति स्मार्तपदस्य प्राचीनसप्तनरकपरामर्शित्वभ्रमं निवारयति ।। एतानि पञ्चेति ।। इति सप्तप्रधानानीत्युक्तेरुपयोगमाह ।। सप्तेति ।। अत इति ।। नरकानित्यत्वोक्तेर्भिन्नविषयतया तन्नित्यत्वश्रुत्याद्यविरोधकत्वादित्यर्थः ।

वाक्यार्थमुक्तावली

नित्यनरकसमर्थनादिति ।। अन्यथारोहावरोहावित्युक्तमयुक्तं स्यात् । कैमुत्यं च न सिद्ध्येत् इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भावः ।। नित्यफलप्रदं न वेति ।। लोकस्य प्रलये नाशान्नित्यफलप्रदं न वेत्युक्तम् । अत्र नरकं नित्यफलप्रदं न भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थं ‘यावदिन्द्राश्चतुर्दश’, ‘चकार नरकं शून्यम्’ इत्यादिवाक्यं सर्वनरकपरमुत नरकविशेषपरमिति ।। पूर्वोक्तिरिति ।। अवरोह इति पूर्वोक्तिः लोके फलस्यानित्यत्वदृष्टिश्चेत्यर्थः । न च पूर्वोक्तेः श्रुतिस्मृतिमूल-कत्वाल्लोकदृष्टेर्वैदिकेऽर्थेऽप्रसरात्कथं संशय इति चेन्न । लोकदृष्टेरपि यावदिन्द्रा इत्याद्यागमसहाय-वत्वादिति भावः । सूत्रभाष्याभ्यां नरकप्रभेदमुक्त्वा विरोधसमाधानात्सूचितमर्थं बुद्ध्वोक्तिरित्युक्त-पूर्वपक्षन्यायं विशदयन्पूर्वपक्षयति ।। पुनरावृत्तिमदेवेत्यादिना ।। न चैकस्यैवेति ।। भगवद्वेषिणामधिकारिणां नित्यं भोगप्रदत्वं येऽन्ये ब्रह्मद्विष इत्युक्तानां ब्रह्महननाद्यल्पपापवतामधि-कारिणां पुनरावृत्यानित्यफलप्रदत्वमिति पुरुषभेदेन व्यवस्था नोपपद्यते । तथात्वे नरकस्य शून्यत्वकथनविरोधादित्यर्थः । सूत्रे संयमनमित्यस्ति । अपिशब्देन स्मरन्तीत्यनुकृष्यते । संयमनं सप्तधा प्रविभागवदेव न त्वेकम् । यतो भारते ‘रौरव’ इत्यादिस्मृत्या स्मृतिकर्तारः सप्तापि प्रतिपादयन्तीति सूत्रार्थं हृदि निधाय सूत्रे नरकभोगस्य नित्यत्वे समर्थनीये साङ्ख्योक्तिरसङ्गतेति शङ्कां वारयन् विभाग इत्युक्तन्यायं चारूढं करोति ।। भवेदयमित्यादिना ।। तामिस्रान्धतामिस्ररूप नित्यनरकप्राप्त्यनन्तरमारोहावरोहाभावात् एतानीति सप्तपरामर्शोऽयुक्त इत्यत आह ।। एतानि पञ्चेति ।।

तत्त्वसुबोधिनी

नित्यनरकसमर्थनादिति ।। नित्यनरकसमर्थनस्य संयमने त्वित्युक्तसिद्ध्युपयोगित्वादनन्तर-सङ्गतिरिति भावः ।। पूर्वोक्तिरिति ।। अवरोह इति पूर्वोक्तिः, लोके फलस्यानित्यत्वदृष्टिरित्यर्थः । ननु तर्हि नित्यत्वानित्यत्वोक्त्यनुरोधेन नरकस्य नित्यत्वमनित्यत्वं चास्त्वित्यत आह ।। न चेति ।। ननु नरकभोगस्य नित्यत्वेऽपि नानित्यत्वोक्तिर्विरुद्धा । नरकस्य भगवद्द्वेषाद्यतिपापिनां नित्यफल-दत्वेऽप्यल्पपापिनां पुनरावृत्तिपक्षे ‘यावदिन्द्राश्चतुर्दश’ इत्याद्यनित्यत्वकथनसम्भवादित्याशङ्क्य निषेधति ।। न चैकस्यैवेति ।। नरकस्य केषाञ्चिन्नित्यफलत्वशून्यत्वरूपानित्यत्वकथनविरोधः स्यादित्यर्थः । ननु सप्तानामपि नित्यफलदत्वे पुनरनित्यत्वोक्तिविरोध इत्यत आह ।। तेषु चेति ।। ननु रौरवादिपञ्चभ्य एवारोहावरोहौ, न तु तामिस्रान्धतामिस्राभ्याम् । तथा चैतानि क्रमशो गत्वेति कथं सप्तानां परामर्श इत्यत आह ।। एतानि पञ्चेति ।। तथा चैतच्छब्देन रौरवादिपञ्चैव परामृश्यन्ते, न तु सप्तापीत्यर्थः । ननु तत्र ह्यैके नरकानेकविंशतिं गणयन्ति, अष्टाविंशतिर्नरकाः । एवंविधा नरका यमालये सन्ति सहस्रश इत्यादि भागवतादौ बहुनरकोक्तेः कथं न तद्विरोधः सूत्रश्रुत्योरित्यतः तद्विरोधपरिहारार्थमेव ‘इति सप्त प्रधानानि’ इति शेषोदाहरणमित्यभिप्रेत्याह ।। सप्त प्रधानानीत्यनेनेति ।। अन्यथा ‘द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ’ इत्यन्तमेवोदाहर्तव्यमिति भावः ।

वाक्यार्थविवरणम्

प्रकृतमिति ।। भगवद्गुरुद्वेषिणां फलत्वेनेति शेषः ।। फलेति ।। दुःखरूपेत्यर्थः ।। उत नेति ।। पुनरावृत्तिसद्भावेनेति भावः ।। उभयमिति ।। अनित्यत्वं नित्यफलप्रदत्वं चेत्यर्थः ।। एकस्यैवेति ।। एकमेव नरकं कस्यचित्पुरुषस्य नित्यफलप्रदं कस्यचिन्नेत्यर्थः ।। चकारेति ।। यमलोकं प्राप्तो नारदो नरके दुःखानुभवेन रोरूयमाणान् जनान् दृष्ट्वा तत्कृपया ‘नारायणेति मन्त्रोऽस्ति वागस्ति वशवर्तिनी । तथापि नरके घोरे पतन्तीत्येतदद्भुतम्’ इत्युक्त्वा नारायणादिनामोच्चारणरूपं गायनं जनानाश्राव्य तांस्ततो निष्कास्य नरकं शून्यं चकारेति पौराणिकी कथा । तथा च केषाञ्चित्पुरुषाणां नित्यफलप्रदत्वाङ्गीकारे तद्विरोध इति भावः ।। सोक्तिरिति ।। केषाञ्चिदवरो-होक्तिरित्यर्थः ।। फलसाम्यादिति ।। नित्यनरकाभावेन अनित्यनरकस्य चोभयोरपि साम्येनेत्यर्थः ।। इतरपापेभ्यः ।। ब्रह्महननादिभ्यः ।। प्रयोजकम् ।। न कार्यमिति यावत् ।। उपपत्तेरिति ।। तथा च ‘यावदिन्द्राश्चतुर्दश’ ‘चकार’ इति श्रुतिस्मृत्यो रौरवाद्यनित्यनरकविषयत्वेन न विरोध इति भावः ।। तत्र ।। भगवद्द्वेषादौ । भाष्ये ।। आरोहोऽथावरोहणम् ।। उक्तरीत्या केषाञ्चिदारोहः केषाञ्चिदवरोह इत्यर्थः ।

वाक्यार्थमञ्जरी

वैराग्यं भगवद्द्वेषादौ । पूर्वोक्तिः अवरोहः नैवेत उत्तिष्ठन्तीत्युक्तिःलोकदृष्टिः निगडस्थानादेर-निवृत्त्यफलप्रदत्वदर्शना ।। यावदिति ।। चतुर्दशेंद्रा यावत्स्वपदे तिष्ठन्ति तावत्कालं नरके तिष्ठन्तीत्यर्थः । ननु नरकभोगस्य नित्यत्वेऽपि नानित्यत्वोक्तिर्विरुद्धा नरकस्य भगवद्द्वेषाद्यति-पापीनां नित्यफलप्रदत्वेऽप्यल्पपापिनां पुनरावृत्त्यपेक्षया यावदिन्द्राश्चतुर्दशेत्याद्यनित्यत्वकथन-सम्भवादित्याशङ्क्य निषेधति ।। न चैकस्यैवेति ।। नारदो नारकिणां नारायणनामस्मृतिद्वारा नरकं शून्यजनं चकारेत्यर्थः । नरकस्य केषाञ्चिन्नित्यफलप्रदत्वे शून्यत्वरूपानित्यत्वकथनविरोध इति भावः ।। यदुक्तमिति ।। केषाञ्चिदारोहः केषाञ्चिदवरोह इति वैषम्योक्तिर्नरके वैषम्याभावाद-युक्तेत्यर्थः ।। ॐ अपि सप्त ॐ ।। सप्तप्रभेदमपि स्मरन्तीत्यर्थः । ननु सप्तानामपि नित्यफलप्रदत्वे पुनरनित्यत्वोक्तिविरोध इत्यत आह ।। तेषु चेति ।। महान् रौरव इति विशेषणविशेष्यभ्रान्तिं निवारयति ।। महान् महारौरव इति ।। ननु रौरवादिपञ्चभ्य एवारोहावरोहौ न तु तामिस्रान्धतामिस्राभ्याम् तथा चैतानि क्रमशो गत्वेति कथं सप्तानां परामर्श इत्यत आह ।। एतानि पञ्चेति ।। तथा चैतच्छब्देन रौरवादिपञ्चैव परामृश्यन्ते न तु सप्तापीतिभावः । ननु ह्येके नरकानेकविंशतिं गणयंत्यष्टाविंशतिनरकाः एवं विधा नरका यमालये सन्ति शतशः सहस्रश इत्यादिना भागवतादौ बहुनरकोक्तेस्तद्विरोधः सूत्रस्मृत्योरित्यत आह ।। सप्त प्रधानानीति ।।

।। इति सप्ताधिकरणम् ।। १२ ।।